در نومیدی بسی امید است

از صفرِ مطلق تا تماشایِ ماده

وقتی سیستمِ زیستیِ انسان تحتِ فشارِ خردکننده‌ی از دست دادنِ تکیه‌گاه‌ها—اعم از ثروت، موقعیت یا امنیتِ محیطی—قرار می‌گیرد، مغز با یک «خطایِ مهلک و برگشت‌ناپذیر» مواجه می‌شود.

تا زمانی که فرد راهی برای قرض گرفتن، دست دراز کردن به این و آن، یا امیدی به وعده‌ی غذاییِ فردا داشته باشد، سیستمِ عصبی در وضعیتِ «اقتصادِ انرژی» و تقلا برای بقا باقی می‌ماند و هرگز چنین کیفیتی را تولید نمی‌کند.

موضوع، «ناامیدیِ مطلق» است؛ لحظه‌ای که تمام درها بسته شده و سیستم درمی‌یابد که دیگر در محاسباتش هیچ «راهی» برای بازگشت به چرخه‌ی قبلی وجود ندارد. در این نقطه‌ی صفر، وقتی بارِ سنگینِ محاسبه‌ی آینده و مقاومتِ زیستی فرومی‌ریزد، مغز دست به تخلیه‌ی تمام ذخایرِ شیمیایی و پتانسیلِ الکتریکیِ خود می‌زند؛ سیلی از اندورفین‌ها، دوپامین و سروتونین در ابعادی عظیم به یک‌باره آزاد شده و سرخوشیِ وصف‌ناپذیری تولید می‌کند.

در این حالت، شور و شعفی ناب و کاملاً غیرارادی به انسان دست می‌دهد؛ گویی او ثروتمندترین فردِ جهان است که صرفاً برای تماشای هستی و دوست داشتنِ خلایق خلق شده است. در این لحظه، نگاهِ فرد دگرگون می‌شود: او به انسان‌های پیرامونش می‌نگرد و بی‌دلیل دلش برایشان می‌سوزد؛ نه از روی ترحمی کاذب، بلکه از آن‌رو که «نقص‌های زیستی» و اسارتِ جبریِ آن‌ها را در چرخه‌ی تکرارِ رنج می‌بیند. او دیگران را در قفسی می‌بیند که خودش تازه از مدارِ توهماتش بیرون پریده است.

او ماده را با حرمتی وصف‌ناشدنی می‌نگرد؛ وقتی می‌خواهد آب بنوشد، چنان نگاهِ عمیقی به آن دارد که گویی نقطه‌ی آغازینِ شکل‌گیریِ آن مولکول‌ها را می‌بیند. او دیگر یک «مصرف‌کننده» نیست؛ بلکه «شاهدِ» هستی است. به هنگامِ تنفس، در برابرِ آن سیانوباکتری‌های باستانی که نخستین اکسیژن‌ها را ساخته‌اند، در دل می‌گوید: «سپاسگزارِ هستی‌ام». او دیگر از جهان طلبی ندارد؛ درمی‌یابد که به تمامِ پدیده‌های عالم بدهکار است. او چیزی برای جبرانِ این‌همه موهبتِ پیدا و پنهان در دست ندارد، و نیازی هم نیست؛ زیرا همه‌چیز در بسترِ قوانینِ ماده، در جایگاهِ خود کامل و حاضر است. او فقط آمده است تا با چشمانش—این ابزارهای شگفت‌انگیزِ ادراک—جهان را «تماشا» کند. او ستایش‌گرِ تک‌تکِ اتم‌های سازنده‌ی پیکرش، ستایش‌گرِ هر تپشِ قلبش و قدردانِ این فرصتِ کوتاه است که ماده توانسته برای لحظه‌ای «آگاه» شود و خود را ببیند.

مشکل از جایی آغاز می‌شود که اگر فرد از این «صفرِ مطلق» جان سالم به در ببرد و به چرخه‌ی عادی بازگردد، سیستمِ مغزش بازتنظیم (Reset) شده است. او «آن کیفیتِ رهایی» را چشیده و از آن پس، هرچه در دنیای مادی به دست آورد، در برابرِ آن تجربه‌ی بی‌کران، ناچیز و بی‌ارزش می‌نماید. چنین فردی حتی اگر توانگرترین انسانِ شهر شود، مدام در پیِ آن است که دوباره به همان «خلوص» بازگردد؛ اما خوب می‌داند که آن جریان، نه یک مهارتِ اکتسابی است و نه با از دست دادنِ عمدیِ مال یا ناامیدی‌های ساختگی تکرار می‌شود؛ آن جریان، یک‌بار در بن‌بستِ واقعی رخ داده و به پایان رسیده است.

تحلیلِ این تجربه، پرده از حقیقتِ پدیده‌ی دیگری نیز برمی‌دارد: مرگ.

اگر مغز در جریانِ یک فروپاشیِ مادی و ناامیدیِ مطلق، چنین تخلیه‌ی شیمیاییِ عظیمی را برای خاموش کردنِ رنج رقم می‌زند، در لحظه‌ی ایستِ نهاییِ دستگاه (مرگ)، واکنشِ سیستم به اوجِ یکپارچگیِ خود می‌رسد. در آن دم، مغز دیگر نیازی به جیره‌بندیِ انرژی برای فردا ندارد و تمام پتانسیلِ شیمیایی و الکتریکیِ باقی‌مانده‌اش را در رهاییِ نهایی آزاد می‌کند. مرگ، نه فقدانی هراس‌انگیز، بلکه تخلیه‌ی مطلقِ خازن‌های ماده از بارِ کارکردِ مداوم است.

اما این آگاهی، هرگز به معنای شیفتگی به انهدام یا اشتیاق به خاموشی نیست؛ بلکه روشن‌کننده‌ی ارزشِ بی‌همتای «بودن» است. مرگ پایانِ تماشاست، اما آن درخششی که در فروپاشیِ نخست تجربه می‌شود، خودِ اوجِ حیات است؛ زیرا در آن دم، دستگاه هنوز زنده است، نفس می‌کشد، طعم آب را حس می‌کند و آگاه است، اما از زنجیرِ توهمِ مالکیت و طمع رها شده است. این خالص‌ترین شکلِ زیستن است: تبدیل شدن از مصرف‌کننده‌ای مضطرب، به شاهدی سپاسگزار.

در نومیدی بسی امید است / پایان شب سیه سپید است

در فروپاشیِ نخست، این «بسی» به اندازه‌ی درخششِ یک ستاره در دلِ شب است—فرصتی کمیاب برای دیدنِ جهان در زلال‌ترین حالتِ ممکن؛ و در خاموشیِ نهایی، این «بسی» بازگشتِ آرام، بی‌صدا و کاملِ ماده به وسعتِ سکوتِ کیهان است.